Birinci Dünya Savaşı nda büyük çarpışmalarının yaşandığı Sarıkamış Harekatı nın önemli gerçekleri Rus KGB arşivinden çıktı.
Ü lkemizde hâlâ tartışılagelen bu harekat, bir çok insanın kaybına neden olmuştu. Tarihçilerin bir kısmı bu harekatın önderi Enver Paşa yı eleştirirken, bir kısmı ise harekatın büyük idealler uğruna yapıldığını ve meşrû olduğunu savunur.
Ben burada Sarıkamış Herakatı`nın tartışmasına girmeden bir Nargin Adası`ndan bahsedeceğim. Sarıkamış`ta donarak şehit olan askerlerimizin hikayesinden daha hazin burada şehit olanların hikayesi.
Tam 92 yıl sonra, Sarıkamış Dayanışma Grubu nun uzun çalışmalarıyla ortaya çıkan kayıtlarda, 1914-1915 yıllarında, Sarıkamış Harekatı nda Anadolu köylerinden esir alınan sivil ve askerlerin görüntüleri yer alıyor. Tarihi kaynaklarda, Türk esirlerin çoğunun, susuzluktan, yılanların zehirlemesi ve Rusların kurşuna dizmesiyle şehit olduğu yazıyor.
Birinci Dünya Savaşı nda esir kampı olarak kullanılan, 10 bine yakın Türk asker ve sivilin şehit edildiği tahmin edilen Hazar Denizi ndeki Ruslara ait Nargin Adası nın görüntüleri, Rus Gizli Servis Teşlikatı nın (KGB) arşivlerinden çıktı.
KGB tarafından propaganda amaçlı çekilen kayıtlarda, 10-15 kişilik gruplar halinde ortada bulunan bir tencereden yemeklerini yiyen, açlık ve ağır kış şartlarına dayanamadıkları için hafızalarını ve sağlıklarını kaybettiği anlaşılan ve sağa sola sallanarak yürüyen esirlerin görüntüleri var. Esir düşenlerin çoğunun şehit olduğu bilinen adada çekilen görüntüler arasında, çoğu anne ve babasız kalan bebek ve çocukların toplu halde denize girmeleri de kaydedilmiş. Sarıkamış Dayanışma Grubu Başkanı Prof. Dr. Bingür Sönmez, Nargin Adası nın bir kısmının tamamen mezarlık olduğunu ve bu mezarlıktan getirdikleri kemikler üzerinde yapılan incelemelerde aralarında Türkler in de olduğunun ortaya çıktığını belirterek, Ada nın Türk şehitliği yapılması için çalışacaklarını da ifade etti.
O dönem Azerbaycan topraklarında yaşayan halk durumdan bihaberdi. Esir Türklerin durumu hakkında bilgi almak için çabalar başladı. Çalınan kapı dönemin komünist siyasi liderlerinden Doktor Neriman Nerimanov oldu. Nerimanov esirleri muayene etme` gerekçesiyle adaya çıkmayı başardı. Dönüşte Nargin`deki duruma ilişkin hazırladığı rapor, esaret sürecinde dönüm noktalarından biri oldu.
Bakü deki Hümmet Parti Başkanı olan Dr. Neriman Nerimanov o tarihlerde şehir dumasına sunduğu raporda şunları söylüyordu: ‘Burada su çetinlikle ele düşen bir şeydir. Burası adeta arsa-i kerbeladır. Su olanda hörek yok, hörek tapılanda su yoktur. Bu yılanlar yuvasında yaşamaya değil, ölmeye mahkum olan zavallılar susuzluktan göğermiş, kurumuş dillerini ağızlarından çıkarıp dudaklarını kemiriyor, su diye ah vah ediyorlardı. Burada içmeye de su tapılmıyor. Buraya su karadan geliyor. Cezirenin özünün içmelik suyu yoktur. Bazen oluyor ki deryada şiddetli külek oluyor. O günlerde barkazlar cezireye yanaşmıyorlar. Barkaz gelmeyince su da yok. Sivil esirler içinde 80 yaşında bitmiş halde ihtiyar kişilerle, 2 yaşından 15 yaşına kadar körpe çocuklar vardı’
Ruslar tarafından ağır suçluların konulduğu ada, Birinci Dünya Savaşı sırasında, Prens Oldenburg un talimatıyla esir kampına dönüştürüldü. Azerbaycan ın başkenti Bakü nün karşısında Hazar Denizi nde bulunan Nargin Adası, yaklaşık 900 dekarlık yüzölçümüyle bölgenin en büyük adası. Su kaynağı ve bitki örtüsü bulunmayan, yılanlarıyla ünlenen ada, bu nedenle tarihte Yılan Adası olarak anıldı. Rusların uzun yıllar hapishane olarak kullandığı Nargin Adası, içinde bulundurduğu azılı esirler ve zehirli yılanlarıyla cehennem ada olarak da adlandırılıyordu.
Nargin Adası, çok az kişi kaçıp kurtulabildi. Esirlerin akşam saatlerinde geri götürülmesi sırasında ikili bir kayık düzeni kurulur. Esirler bir kayığa bindirilir. Arkadan ikinci bir kayık daha yola çıkarılır. Önceki kayık batırılarak suya düşen Türk esirler arkadaki boş kayığa alınır, kıyıya çıkarılır.
Nargin Adası esir olan ve oradan kurtulmayı başaranlar arasında tanıdık bir isim de var Türk havacılık tarihinin en önemli isimlerinden biri olan Vecihi Hürkuş. Hürkuş Sarıkamış`ta savaşan rütbeli bir asker. Esir alındıktan sonra ikili kayık sistemiyle kurtarılanlardan biri. Esaretten kurtulduktan sonra, önce anakaraya, ardından İran üzerinden Anadolu`ya kaçtı. Kaçışlarda kullanılan ana güzergah da bu oldu. Adada 12 bine yakın esir olsa da bunlardan kaçının kurtarıldığı konusunda kesin bir bilgi yok. Ama Kurtuluş Savaşı`nda cephede bulunan komutanların bir kısmı bu cehennem adasından` kurtulan rütbeli subaylardı.

YORUMLAR