Evliya  Çelebi`nin eseri Seyahatname`ye   mübalalı üslübundan dolayı, hep mesafeli yaklaşılmasına neden olmuştur. 
Ahmet Hamdi Tanpınar Beş Şehir de Evliya Çelebi`nin hep dikkat çekilen ‘abartı’ üslubu ile ilgili ‘Ben Evliya Çelebi`yi tenkit için değil, inanmak için okuyup, kârlı çıkıyorum’ der.
Onu bazıları abartılı bulsa da, dünya onun çalışmalarını hayranlıkla incelemiş, onu ilk keşfedenler de daha çok Batılı ve Kafkasyalı Osmanlı Tarihçileri ve Türkologlar olmuştur.
‘Seyahat ediniz sıhhat bulunuz’ Hadisi şerifinin sırrına erişmiştir Evliya Çelebi. 
Onyedinci yüzyılın büyük gezgini ve nesir ustası 1640-1675 yılları arasında devletin her yanını ve komşu ülkeleri dolaşmış, gördüklerini işittiklerini çekici bir üslupla anlatmıştır. ‘Seyahat ediniz sıhhat bulunuz’ Hadisi şerifinin sırrına erişmiştir Evliya Çelebi.  Bursa ile başladığı gezilerini 50 yıl boyunca sürdürmüş bu arada 22 tane sefere katılmıştır.
‘Asıl arzum Mukaddes topraklar, Bağdat, Mekke, Medine, Mısır ve Şam taraflarına gitmek idi.’ 
‘Gedik paşa tarafında eski dostumuz olan Okçu zade Ahmet Çelebi`nin evine vardım. Gördüm ki büyük hazırlık ile Bursa seyahatine çıkmak üzeredir. Bana hitaben: ‘Biraderim Evliya! Gel seninle arkadaş olup beş on gün içinde eski payitaht Bursa şehrini gezip görelim; Hakir de hemen oradan &ndash babamın ve annemin haberi olmadığı halde &ndash yirmi kişilik arkadaş kafilesi ile Eminönü`ne gelip, bir Mudanya kayığına bindik.’ 
Böylece ilk seyahatine Bursa`dan başlar Evliya Çelebi. Bursa` da: Camileri, imaretleri, tekkeleri, çeşmeleri, ılıcaları ayrıntılı bir şekilde anlatır. Bu arada Keşiş Dağına çıkar ve: 
‘Burada küçük, büyük göller vardır. Bu göllerde birer, ikişer okkalık alabalıklar yetişir. Buralardaki su birikintilerinde, haliçlerde, kışın su donar. İstanbul tarafından iki-üçyüz neferiyle karcı başı gelerek bu göllerden buz keser. Her parçası sanki billur ve neceftir. Elmas parçası gibi parıltısı insanın gözünü kamaştırır. Temmuz ayında karcı başının izniyle, Bursa halkı binlerce katır yükü buz parçalarını şehre indirerek susuzluklarını giderirler. Bundan başka, günde binlerce devlete ait katırlarla buz ve kar taşınarak Mudanya iskelesinden kar gemilerine yüklenir ve İstanbul`a padişahın mutfağına, helvahanesine, has haremine, sadrazama, yedi vezire, şeyhülislama ve kazaskerlere, hâsılı padişah kanunu olan yerlere ulaştırılır. İşte Keşiş dağı böyle bir kar hazinesi ve rahmet buzudur.’ 
Bu arada Bursa`yı ayrıntılı bir şekilde gezdikten sonra İstanbul`a dönen Evliya Çelebi`yi babası karşılar. ‘Gel bakalım Bursa Seyyahı!’ diye karşıladı. Evliya Çelebi şaşırıp kaldı bu yolculuktan evin haberi yoktu. Babası, ona uzun öğütler verdi.
Türk seyyahı Evliya Çelebi`ye babasının öğütleri: ‘Ey oğul!.. Cümle ziyaretgâhları ve her diyarın ibretle seyredilecek eserlerini, kalelerini, ulularını yazarak Seyahatname` namıyla bir tomar telif eyle. Sonun ve akıbetin hayrola, öğütlerimi kulağına küpe yap!’
  ‘Sana seyahat göründü!’ Halbuki ne tarafa gittiğimden kimsenin haberi yoktu. Babama -Sultanım, hakirin Bursa`da olduğunu nereden bildiniz? dedim. Buyurdu ki: -Sen, 1050 Muharrem`inin (Mayıs 1640) Aşuresinde kaybolduğun mübarek gecede dua okudum. O gece rüyamda seni gördüm: Bursa`da Emir Sultan hazretlerini ziyaretle seyahat rica edip ağlıyordun. O gece benden nice evliyalar rica edip seyahate gitmen için izin talep ettiler. Ben dahi o gece cümlenin rızasıyla sana izin verdim. Gel imdi oğul! Bundan sonra sana seyahat göründü. Allah mübarek eyleye! Ama sana bir nasihatim var! Babam elimden yapışıp huzurunda diz çöktürdü, sağ eliyle sol kulağıma sıkıca yapışıp şu nasihatte bulundu: -Ey oğul!.. İyi adını keme takma ve keme arkadaş olma, zararını çekersin. İleri yürü, geri kalma, alay bozma. Dost malına göz dikme. Koymadığın yere el uzatma. İki kişi söyleşirken dinleme. Ekmekle tuz hakkını gözet. Davetsiz bir yere varma. Sır sakla. Bir mecliste dinlediğin sözleri sakla. Evden eve söz taşıma. Kimseyi kınama, çekiştirme. Herkesle iyi geçin. Kimseye dil uzatma. İhtiyarlara hürmet et. Daima temiz ol. Haram ve yasak olan şeylere karşı perhizkâr ol. ‘Yürü, akıbetin hayrola!’ Ey oğul! Arkadaşlık ettiğin vezirlere, vükelaya, ayana ve kibarlara varıp, her an, dünya için bir şey ricasında olma ki, senden nefret etmesinler, sana soğuk davranmasınlar. Eline giren malı israf etme. Kanaatle geçin. Dünyalık akçayı yiyecek, içecek için muhafaza edip namerde muhtaçolma. Cümle ziyaretgâhları ve her diyarın konak yerlerinden olan çöl ve ovaları, yüksek dağları, ağaçları ve acayip kayaları, ibretle seyredilecek eserlerini, kalelerini, ulularını yazarak Seyahatname` namıyla bir tomar telif eyle. Sonun ve akıbetin hayrola, öğütlerimi kulağına küpe yap! Babam bunları söyleyip, ‘Yürü, akıbetin hayrola!’ dedi. Bundan sonra tekrar seyahate çıktım ve babamı bir daha göremedim. Sonra vefat haberini aldım. Bana vasiyeti, ondan duyduğum son sözler oldu…
Recep İncecik

YORUMLAR