“YOLSUZLUK” BELEDİYECİLİKTE YAPISAL SORUNLARIN SONUCU MUDUR?

Özellikle son yıllarda gündemden düşmeyen belediyelerdeki yolsuzluk gerçeğine gelin bir de farklı açılardan bakmaya çalışalım ve çözümler üretelim.

Acaba yolsuzluk sarmalının temelinde kişinin ya da kişilerin ahlaki zaafları, ihtirasları, fırsatçılıkları yahut siyasi tercihleri mi var yoksa; yolsuzluğu mümkün kılan, kolaylaştıran, gizleyen veya zaman zaman yaptırımsız bırakan sistemsel açıklar mı var? Biz bu yazıda meseleyi kişilerden ziyade sistem açıkları üzerinden değerlendireceğiz.

Bir belediye başkanının, yöneticinin ya da kamu görevlisinin dürüst olması elbette önemlidir. Ancak iyi bir belediyecilik sistemi, kişisel dürüstlüğe bağımlı olmamalı. Sistem; kötü niyetli kişilerin dahi doğru iş üretmesini sağlayabilecek yetkinlikte olmalı. Çünkü güçlü bir kamu yönetimi, yalnızca iyi insanların görev başında bulunmasına güvenemez. Göreve gelen kişinin kim olduğundan bağımsız olarak kamu yararını koruyabilecek kurumsal güvencelere ihtiyaç duyar.

Hadi sistem açıklarına geçelim.

Belediye Başkanlarının Seçim Süreçleri

Süreç maalesef ta baştan rant mücadelesiyle başlıyor. Aday adaylık süreçlerinde başkan olmak isteyen kişiler ilgilendikleri partilere muhtelif miktarlarda ödemeler yapıyorlar. Aday adaylıkları kabul gören kişiler için yeni bir kampanya süreci başlıyor. Bu kampanya için de partilerine yüklü ödemeler yapıyorlar. Ardından çeşitli organizasyonların tertibi, yemekler, toplantılar, kampanya materyalleri, araç kiraları, basın ödemeleri derken masraflar katlandıkça katlanıyor. Ardından aday adaylarından biri başkan adayı oluveriyor. Başkan adayının kampanyasında rekabetle birlikte para hesabı tamamen kontrolden çıkıyor. Bunlar bilinen ve kabul görmüş manzaralar. Perde arkasında dönen hesaplardan haberdar değiliz.

Çok uzatmayalım, seçim olup bitiyor. Kazanan başkan koltuğuna oturuyor. Kaybedenler ise sadece başkanlığı kaybetmiyor, kampanyanın büyüklüğüne göre ciddi bir serveti de kaybediyor. En azından dosta düşmana kendimizi gösterdik, meydana çıktık, tanındık, süreç içinde bizi gören de olur tesellisiyle sonraki maçları gözlüyor.

Başkan olanın hali ise daha vahim. Koltuğuna oturduktan sonra seçim harcamaları hesabı düşüyor önüne, muhasebe yapıyor. ‘Ya ben bu millete hizmet etmek için varımı yoğumu ortaya koydum, bu koltuk için servet harcadım. Bir sürü hizmet yapacağım, tamam yapacağım da önce kendi zararlarımı bi tazmin edeyim’ demeye başlıyor. Hadi zararını tazmin etti. Bu defa da ‘gece gündüz millet için çalışıyorum. Bu iş üç kuruşluk maaşla yapılacak iş midir? Nice paralı adamlarla çalışıyorum, paralarına para katıyorum. Ben de nasipleneyim ki motivasyonum artsın’ hesabına başvuruyor. Hakkı olmayanı hak görmeye başlıyor. Bütün bu kabuller kişiyi yolsuzluk girdabına ilmek ilmek çekiyor. O yapıyor, şu yapıyor deyip kendi mevziini müstahkem kılarak anormallikleri normalleştirebiliyor.

Başkanın, seçim sürecinde oluşan ekonomik ve siyasi ilişkileri yönetme biçimi, görev süresindeki kararlarını etkileyebilir. Seçim sürecinde kendisine destek veren çevrelere karşı vefa borcu, belirli kişi ve şirketlere yakınlık, kampanya finansmanının kaynağına ilişkin belirsizlikler zamanla kamu yararı ile özel çıkar arasındaki sınırları aşındırabiliyor.

Burada önemli bir ayrımı da vurgulamam gerekir: Her yüksek seçim harcaması yolsuzluk anlamına gelmez tabi ki. Her adayın da seçim harcamalarını kamu kaynaklarından geri kazanmayı düşündüğünü ileri sürmek doğru değil. Ancak yüksek maliyetli ve yeterince şeffaf olmayan bir adaylık ve seçim süreci, kamu görevine talip olan kişiler üzerinde ciddi bir finansman baskısı oluşturduğu gerçeği de yadsınamaz. Biz burada sistemsel bir açığa dikkat çekmek istedik.

İhale ve imar süreçlerinin istismara açık olması.

Belediyelerde yolsuzluk riskinin en yüksek olduğu alanların başında mal ve hizmet alımları ile yapım ihaleleri gelir. İhaleler, belirli firmalara göre hazırlanabiliyor, rekabet yapay olarak azaltılabiliyor, maksatlı olarak doğrudan temin yönteminde aşırılıklar olabiliyor, teklif veren şirketler arasında danışıklı hareket edilebiliyor, ihale sonrası sözleşme değişiklikleri yapılabiliyor, alt yüklenici ilişkileri yeterince denetlenmiyor, ihale bedeli şişirilip aradaki fark paylaşılabiliyor. Çünkü ihaleyi hazırlayan, şartlarını belirleyen, değerlendiren ve denetleyen kişiler birbirinden ayrı ve bağımsız değiller maalesef.

Diğer bir yolsuzluk mecrası da belediyelerin en büyük ekonomik güçlerinden biri olan imar yetkisi. Mesela bir arsanın imar durumu değiştiğinde, kat yüksekliği artırıldığında veya yapılaşma koşulları değiştirildiğinde taşınmazın değeri bir anda afaki olarak artabiliyor. İşte tam da bu noktada imar kararlarından önce ilgili taşınmazlar üzerindeki mülkiyet süreçlerine dikkat çekmek isterim. İmar kararları teknik bir şehircilik meselesi olması gerekirken zaman zaman rant dağıtım mekanizmasına dönüştüğüne şahit olabiliyoruz.

Belediye şirketlerinin denetimindeki zayıflıklar, iç denetimin bağımsız olmaması, Sayıştay bulgularının etkisinin sınırlı ya da sonuçsuz kalması, siyasi kadrolaşma ve liyakat eksikliği, belediyeciliğin siyasi destek sağlama aracı olarak görülmesi, belediyeden kazanç sağlayan kişilerle yakın ilişkiler, beyanlarda şeffaflığın yokluğu, yaptırımların caydırıcı olmaması, kamu zararının tahsil edilememesi gibi vs. açıklardan da bahsedilebilir. Ancak tek bir yazıda konuyu uzatmamak adına ihale ve imar durumları ile iktifa etmiş olalım.

Peki ne yapmalı? Belediyecilik sistemi nasıl yeniden tasarlanmalı?

Bu yazıyı yazmama sebep olan asıl nokta burasıdır.

Öncelikle seçim sisteminde radikal değişiklikler yapılmalı. Bir kere seçilme hakkı maddi gerekçelere bağlı olmamalı. Öte yandan iyi bir belediye başkanı, bir siyasetçi olmaktan öte iyi bir kamu yöneticisi olmak zorundadır. Belediye başkanlığı; bir şehrin planlamasından altyapısına, bütçe yönetiminden çevre politikalarına, ulaşımdan sosyal hizmetlere kadar çok geniş bir alanda uzmanlık gerektiren bir iş. Bu yüzden işi ehline vermek asıl düstur olmalı.

Bana göre belediye başkanlığında beledi iş ve hizmetleri ilgilendiren şehir ve bölge planlama, mimarlık, mühendislik, kamu yönetimi, hukuk, iktisat ve işletme gibi belli bölümlerden mezun ve en az 5 yıl alanında idarecilik yapmış olan kişiler tercih edilmeli.

Bu tercih ya seçim yoluyla ya da atama yoluyla yapılabilir. Seçim yoluyla olacaksa particilikten ari bir şekilde muhtarlık modelinde olduğu gibi seçim olmalı. Seçim, particilikten bağımsız olmalı. Çünkü bir belediye başkanı A partisindeyken hizmet üretemiyor, B partisine geçtiğinde hizmetler ardı sıra geliyorsa burada particilikten kaynaklı sistemsel bir sorun var demektir. Eğer atama yoluyla yapılacaksa Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığınca, İçişleri Bakanlığınca veyahut valilerce tespit olunan mukim 5 aday içerisinden merkezi hükümet tarafından atama yapılmalı. Bu tercih demokrasi için bir problem değil, hesap vermesi gereken hükümetin paydaş sorumluluğudur.

Ülkemizde maalesef en temel zorluk kazanma süreçlerinde yaşanır. Mesela iyi bir üniversiteyi kazanmak zordur ama kazanınca bir şekilde mezun oluyorsunuz. Bir işe girmek zordur ama girince bir şekilde emekli oluyorsunuz. Bir makama gelmek zordur ama gelince de düşmüyor ha bire yükseliyorsunuz. Oysa bir kamu görevlisinin asıl sınavı, göreve gelmeden önce değil, göreve geldikten sonra başlar. Bir belediye başkanının seçim kazanması, kendisine 5 yıl boyunca sınırsız bir yönetim serbestisi verildiği anlamına gelmemeli. Doğrusu, bir makamı bir kişiye vermek kolay olmalı, önemli olan o makam verildikten sonra takipte misin, ensesinde duruyor musun, gizli ya da açık denetim yapıyor musun?

Bu sorular üzerine bir önerim daha var. Belediye seçimlerine partiler katılmamalı ancak belediyelerde iktidar ve muhalefet partilerinin temsil edildiği, denetim yetkileri güçlendirilmiş özel denetim komisyonları oluşturulabilir. Böylece belediyelerin ve karar vericilerin her türlü faaliyetleri yakın denetim altında tutulmuş olur.

Kamusal Denetim Sistemi

Son olarak daha önce üzerinde düşündüğüm ve geliştirilmesini önemli bulduğum bir öneriyi paylaşmak istiyorum. Biraz marjinal görünebilir ama sonuçları bakımından faydalı.

Aslında iş ve hizmet üreten her kurumda uygulanabilir bir sistem. Sistemin temel mantığı, belediye yönetiminin faaliyetlerinin yalnızca kendi bünyesindeki denetim birimleri veya dönemsel dış denetimler tarafından değil, birbirinden bağımsız bilgi kaynakları üzerinden de değerlendirilebilmesidir.

Mesela bir belediyede görevli kişiler içerisinden belediyenin büyüklüğüne göre 5 ya da 7 kişi birbirlerinden bağımsız ve habersiz şekilde merkezi hükümete belediye hizmetlerine ve yönetimine dair ayrı ayrı yıllık rapor sunacaklardır. Her bir rapor birbirinden bağımsız hazırlanmış olduğu halde aynı doğrultuda, objektif bir şekilde aynı sonucu açıklamalı. Belediye yönetimi, kendilerinin ve hizmetlerinin her yıl merkezi hükümete raporlandığını bilecekler. Fakat ne belediye yönetimi rapor sunan kişileri ne de rapor sunanlar birbirlerini tespit teşebbüsünde bulunabileceklerdir. Böyle bir teşebbüsün tespiti durumunda ağır hukuki yaptırımlar uygulanabilecektir. Raporların örtüşmemesi durumunda tahkikat komisyonu Sayıştay ile birlikte gerekli doğrulamaları yaptıktan sonra doğrulanamayan tutarsız rapor sahibi de aynı müeyyidelere muhatap olacaktır.

Elbette yöneticilerin hata yapma ihtimali vardır. Her kararın önceden bütün sonuçlarını bilmek mümkün değildir. Bu nedenle denetim sistemi, yalnızca hata arayan ve yöneticileri sürekli cezalandırma tehdidi altında tutan bir anlayışla kurulamaz. Yolsuzlukla mücadelede asıl mesele suçlu avı değil, suçun işlenmesini mümkün kılan fırsatları ortadan kaldırmak olmalıdır. Buradaki amaç, gizli ihbar mekanizması kurmak veya kamu görevlilerini birbirini gözetleyen kişilere dönüştürmek değildir. Amaç, kurumsal riskleri erken aşamada tespit eden bir denetim ağı oluşturmaktır. İdeal sistem, iyi niyetli yöneticinin işini kolaylaştırıp ödüllendirirken kötü niyetli yöneticinin yolsuzluk yapmasını zorlaştırıp cezalandıran sistemdir.

Bütün bu önerilere karşı şöyle bir itiraz gelebilir:

Bunca denetimin, yeterlilik şartının ve sorumluluğun bulunduğu bir sistemde kim belediye başkanı olmak ister?

Eğer bir makamın cazibesi, o makamın sunduğu ekonomik ve siyasi imkânlardan kaynaklanıyorsa sistem zaten yanlış kurulmuş demektir. Belediye başkanlığı, kişisel nüfuz elde etme, ekonomik ilişkileri geliştirme veya siyasi güç devşirme makamı değil; şehrin ortak kaynaklarını ve geleceğini yönetme sorumluluğudur. Olması gereken fayda sağlayabileceksen koltuğa oturacaksın anlayışıdır. ‘Hele bi koltuğa oturayım da’ anlayışının neticelerini gördüğümüz için bu yazı yazıldı.

Samimiyetle ifade etmek isterim ki bu değerlendirmeleri herhangi bir siyasi düşüncenin veya yönetim anlayışının savunucusu olarak değil, olması gereken ideal bir belediyecilik sistemine katkı sunmak amacıyla kaleme aldım.

Çünkü biliyor ve görüyorum ki eğer Türkiye Yüzyılı ideali varsa daha işin çok başındayız.

Ahmet ÇİÇEK

Youtube   :    youtube.com/@mikrofoncatv

İnstagram :    instagram.com/mikrofoncatv

Facebook   :   facebook.com/ahmeticicek

İletişim      :    mikrofonca@gmail.com