Araştırma üniversiteleri performans sıralamasının anlamı nedir?

Çukurova Ü niversitesi Öğr. Ü yesi. Prof. Dr. İbrahim Ortaş ile ‘Araştırma Ü niversitelerini’ konuştuk.

Sn. Hocam, son yıllarda liyakatsız, ehliyetsiz atamalardan çok şikayetler oluyor. Siz de ‘Doğru kişi doğru yerde konuşlandırılırsa birçok sorun çözümlenmiş olur’ diyorsunuz. 2017`de hayatımıza giren Araştırma Ü niversiteleri nedir?

YÖK tarafından 2017`de başlatılan Araştırma Ü niversiteleri 2019 yılı değerlendirme sonuçları açıklandı. ‘Yeni YÖK’ olarak tanımlanan bu dönemde, yükseköğretim sistemine kazandırılan ‘İhtisaslaşma ve Misyon Farklılaşması Projesi’ içinde yer alan ‘Araştırma ve Aday Araştırma Ü niversiteleri’ doğrultusunda son üçyıldır ülkemizdeki 206 Ü niversite içinden, önce 10 araştırma + 5 aday Araştırma Ü niversitesi belirlenmişti. 2018`den bu yana 11 Araştırma ve 5 Aday Araştırma Ü niversitesi olarak değerlendirilmektedir. Proje kapsamında YÖK bünyesinde oluşturulan üniversitelerin performanslarını belirleyecek ‘İzleme ve Değerlendirme Komisyonu’ belirli kriterlere göre sonuçları yıllık olarak açıklamaktadır. Buna göre, 2019 yılı verilerine uygun değerlendirme sonuçları 11 Araştırma ve 5 Aday Araştırma Ü niversitesi için şöyledir:

Neden, 207 İçinde Sadece 11`i Araştırma Ü niversitesi? Diğerleri Ne Olacak?

Dünyanın en etkili ve başarılı 500 sıralamasında hiçbir Türkiye üniversitesinin olmaması nedeniyle,3 başlık ve 32 göstergede ülkemizdeki 11 + 5 aday araştırma üniversite projesi ile belirli üniversiteler öne çıkarılmaya çalışılmaktadır. Bu konuda potansiyel üniversitelerin belirli düzeyde bütçe ve akademik eleman desteği ile araştırmada dünyayı yakalamaları hedeflenmektedir. YÖK`ün sadece 11 + 5 Ü niversitenin bütçe ve kadro yönünden desteklenmesi arayışı içinde olmasına, üniversitenin tanımı ve felsefesine uygun görmememe karşın, teknik olarak en azından belirli düzeyde kendini ispatlamış üniversitelerin gelişmesi için yaratılan çabayı da önemsiyorum.

Dünyada ilk 500 sıralamasında hiçbir üniversitemizin olmaması konusunda daha önce 6 yazı ile uzun uzun kendi penceremden de nedenleri yazmıştık. Bana göre konu ülkemizin belirlenmiş bir bilim politikasının olmaması, buna bağlı olarak üniversitelerin ve altındaki birimlerinin de planlanmış araştırma politikaları, hedefleri ve de izlenilebilirlik durumlarının olmamasıdır. Tabii üniversitelerin yüzlerce yılda kazandıkları kurumsal özerkliklerinin aşındırılmış olması başlıca nedenlerdendir. En yalın tanımı ile Ü niversite en üst seviyede eğitim verilen, araştırma yapılan ve bilgi üretilen, aynı zamanda düşünsel boyutta bilinmeyenlerin araştırıldığı, sorgulandığı, felsefe ve sanatsal üretimlerin yapıldığı özerk kurumlardırlar.

Ü niversitelerin öğrencisi ve akademik elemanları ise eleştirel bakış açısına sahip, sorgulayarak ve irdeleyerek doğanın ve sosyal yaşamın yasalarını anlamaya çalışan ve bunu insanlık yararına dönüştürme bilgi ve becerisini kazanmış ve kazanmaya çalışan bireylerdir. Bu eksenden bakınca, ’16 üniversite Araştırma Ü niversitesi, diğerleri değil midir?’ şikâyeti sıkça yapılmaktadır. Gönül ister ki, her üniversitemiz kamudan amaçları, hedefler ve ürettikleri ölçüde bütçe alsınlar ve her yılsonunda da hesap verebilir olsunlar.

Araştırma Ü niversiteleri Nasıl Değerlendiriliyor?

‘Araştırma Ü niversiteleri Performans İzleme Endeksi’ çalışmalarını TÜ BİTAK iş birliği ile yürütmektedir. Araştırma ve Aday Araştırma Ü niversiteleri ‘Araştırma Kapasitesi’, ‘Araştırma Kalitesi’ ve ‘Etkileşim ve İş birliği’ başlıkları altında 32 gösterge kapsamında değerlendirilmişlerdir. Başlıklara bir göz atalım ‘Araştırma Kapasitesi’ başlığı değerlendirmesinde ‘Ü niversitede bulunan bilimsel yayın sayısı, atıf sayısı, ulusal proje sayısı, ulusal projelerden elde edilen fon tutarı, uluslararası proje fon tutarı, ulusal ve uluslararası patent başvuru sayısı, ulusal patent belge sayısı, uluslararası patent belge sayısı, faydalı model/endüstriyel tasarım belge sayısı, doktora mezun sayısı ve doktora öğrenci sayısı’ gibi kriterlere bakılmıştır.

‘Araştırma Kalitesi’ başlığı altında ‘Incites dergi etki değerinde %50`lik dilime giren bilimsel yayın oranı, Incites dergi etki değerinde %10`luk dilime giren bilimsel yayın oranı, ulusal bilim ödülü sayısı, öğretim üyesi-firma sayısı, öğrenci/mezun firma sayısı, YÖK 100/2000 Doktora Burs Programı öğrenci sayısı, TÜ BİTAK 2244 Sanayi Doktora Programı öğrenci sayısı, TÜ BİTAK 1004 Teknoloji Platformu Projesi kapsamında alınan fon tutarı, bilimsel yayınların açık erişim yüzdesi, tezlerin açık erişim yüzdesi, dünya akademik genel başarı sıralamalarında ilk 500 e girme sayısı ve akredite edilmiş program sayısı’ göstergeleri dikkate alınmıştır.

‘Etkileşim ve İşbirliği’ başlığı altında ‘Ü niversite – üniversite işbirlikli yayın oranı, üniversite – sanayi işbirlikli yayın oranı, uluslararası işbirlikli yayın oranı, üniversite – sanayi işbirlikli patent belge sayısı, uluslararası işbirlikli patent belge sayısı, kamu fonları kapsamında üniversite-sanayi işbirlikli Ar-Ge ve yenilik projelerinden alınan fon tutarının ilgili proje sayısına oranı, kontratlı üniversite-sanayi işbirlikli Ar-Ge ve yenilik projelerinden alınan fon tutarının ilgili proje sayısına oranı, uluslararası öğrenci oranı, uluslararası öğretim üyesi oranı ve dolaşımdaki öğretim üyesi/öğrenci sayısı göstergeleri’ dikkate alınmıştır.

YÖK`ün Araştırma ve Aday Araştırma Ü niversitelerinin Puan Sıralaması Nasıl?

Başlık altında Kapasite %25, İş birliği %35 ve Kalite ise %40 oranları üzerinde değerlendirilmiştir. Ü çana endeks kapsamındaki değerlendirmeler sonucunda ‘Araştırma ve Aday Araştırma Ü niversitelerimizin’ 2019 yılı toplam ve belirlenen 3 kapsam eksenindeki puanları ve öncelik sıralamaları aşağıdaki şekildedir:

Aday araştırma üniversitesi verilere göre Teknik üniversiteler ilk 4 sırada yer almakta, sonra Tıp Fakültesi olan Ü niversiteler gelmektedir. Ayrıca Türkiye`nin ilk 16 Ü niversitesi arasında ciddi puan farklılığı görülüyor. ODTÜ toplamda 74,36 puan alırken, Selçuk Ü niversitesi 17,47 puanla nerdeyse 5 kat daha düşük bir puan almış bulunmaktadır. YÖK raporunda aynı Ü niversitelerimizin 2017-2018 ve 2019 puanları karşılaştırılmış, çoğunlukla puanlarda 2017 yılına göre az da olsa yavaş bir artış görülüyor. Araştırma ve Aday Araştırma Ü niversitelerimizin yıllara göre performans karşılaştırması ise şöyledir:

Araştırma Ü niversitelerine Özel Bütçe Ayrılıyor mu? Yeterli mi?

YÖK ilk beşte yer alan üniversitelere ek bütçe tahsis edildiğini belirtmiştir. Gönül ister ki, 2019 yılının performansı en yüksek ilk 5 üniversite yanında diğer üniversitelerede, performansları ölçüsünde destek ve ek bütçe verilsin. Hatta yukarıda belirtiği gibi bütün Ü niversiteler üretimleri ve bölgesel gelişime katkıları oranında desteklensinler. 2019 yılı performans değerlendirme sonuçlarına göre ‘İstanbul Teknik, Ankara, Ege, Bursa Uludağ ve Çukurova Ü niversitelerinin’ de içinde bulunduğu 5 üniversite önceki yıla göre sıralamada yükselmiş olup üçü ‘Aday Araştırma Ü niversitesi’ konumundaki Ege, Bursa Uludağ ve Çukurova Ü niversiteleridir.

Mensubu Olduğunuz Çukurova Ü niversitesi, ilk 11`de Yer Alabilecek Potansiyel Aday durumunda mı?

Çukurova Ü niversitesi 2017`de 19,81 puanla 14, 2018`de 21,15 puanla 15 ve 2019`da ise 13. sırada bulunmaktadır. Bu bağlamda son üçyıldır puanlarını arttıran Çukurova Ü niversitesi ‘potansiyel bir araştırma üniversitesi’ adayı olabilir. 2019 yılı verileri Çukurova Ü niversitesi`nin kapasite geliştirmede 4,2 puan, kalite çerçevesinde ise 7,8 puan aldığını göstermektedir. Konu yeniden bütün olarak ele alınmalı, güçlü ve zayıf yönleri somut verilerle değerlendirilip, araştırma kalitesi ve kapasitesinin arttırılma yolları araştırılmalıdır. YÖK 2021 yılı için etiket değişikliğine gidileceğini, en çok 11 Ü niversite için ‘Araştırma Ü niversitesi’ unvanının ilanihaye taşınılacak bir etiket olmayacağını belirtiyor.

Bu bağlamda daha rekabetçi bir ortamın oluşacağı gözlenmektedir. Bu durumda üniversiteler kendi durumlarını yeniden düşünmek ve değerlendirmek zorunda kalacaklardır. Başarı için daha iyi öğrencilerin Ü niversitelerini tercih etmesi nasıl sağlanır? Yüksek lisans ve Doktorada başarılı araştırma öğrencileri, YÖK 100/2000 bursları kazanımı nasıl artırılır?, nitelikli akademik kadrolara nasıl sahip olunur?, daha çok proje, araştırma patent alımı nasıl arttırılır? v.b. konular irdelenmelidir. Nitelikli dergilerde makale yayınlama konuları en çok önemsenen konular olarak çalışılmalıdır.

Sonuçolarak ne demek istersiniz?

Başta, Çukurova Ü niversitesi olmak üzere puanlarını artıran Ü niversitelerimizi kutluyor, emeği geçen araştırıcı ve yöneticilerine teşekkür ediyoruz. Daha iyi ve başarılı bir üniversite için başta özerk bir ortamda, özgür akademisyenler olarak, olanaklar geliştirilerek her birimizin bilime, sanata katkıda bulunduğu bir ortam sağlanmasını diliyorum. İletişim teknolojileri çağını yaşadığımız dünyada, biricik tecrübe ve ölçüsü bilimsel bilgiye dayalı gelişmedir. Günümüzde, matematik bilmenin önemi ortada. Bu bağlamda çağın gereği olan bilim-fen ekseninde gelişmek için ülkenin her yönüyle iyi eğitilmiş insanlarının yetiştirileceği ortamlar üniversitelerdir.

Ü lkemizin iyi yetişmiş, nitelikli, ülke gelişmesine katkı sağlayan bilim insanlarının çalıştığı çok sayıda üniversitenin yaratılması yönündeki çabaları destekliyorum. Türkiye`nin gelişerek Dünyada saygın yerini alıp koruması bilimsel üstünlüğüne ve bu anlamda lokomotif görevi gören üniversitelerine bağlıdır. Bunu başaracak insanımızın olduğuna inanıyorum. Yeter ki doğru kişi doğru yerde konuşlandırılsın.