Medeniyet Hafızamızın Kitaba Yansıyan Zarafeti

Bazı kitaplarla tanışıklığımız, sayfalarını çevirmeye başladığımız tarihten çok önce, onları kimin ve hangi vesileyle takdim ettiğine dair bir hatırayla başlar. Kaknüs Yayınları tarafından neşredilen Kur’ân-ı Kerîm’den Sûreler ve Duâlar isimli eser de benim için böyle bir anlam taşıyor. Murat Ülker Bey, 2024 yılının Ramazan-ı Şerif ayında bu kıymetli kitabı şahsıma hediye etmişti. Ramazan’ın Kur’ân-ı Kerîm’le kurduğumuz gönül bağını daha derinden hissettiğimiz müstesna ikliminde takdim edilen esere, aradan geçen zamanın ardından bugün değinmenin vakt-i merhununun geldiğini düşünüyorum. Bu yazı, bir bakıma o güzel hediyeye gecikmiş bir teşekkür; diğer taraftan da kitabın vesile olduğu kültür ve medeniyet birikimine dair birkaç kelâm etme gayretidir.

İslâm medeniyetinde kitap, mutlak anlamda bilgiyi muhafaza eden ve okuyucuya ulaştıran vasıta olarak görülmemiştir. Bilhassa Kur’ân-ı Kerîm söz konusu olduğunda kitap, kelâmın hürmetle taşındığı, ilmin sanatla buluştuğu, estetik idrakin inanç ve irfanla şekillendiği istisnâî kültür alanına dönüşmüştür. Mushaf kitâbetinden tezhibe, ebrudan cilde, kâğıt terbiyesinden murakkaa hazırlığına kadar uzanan bu birikim, asırlar boyunca i’lâ-yi kelimetullah mücadelesi veren sanatkârların Kur’ân-ı Kerîm’e duydukları muhabbet ve hürmetin sanat diliyle ifadesi olmuştur.

Bu anlayışın gerisinde, yazıya ve kitaba verilen değer kadar güzelliği bir emanet ve incelik olarak gören medeniyet tasavvurumuz da bulunmaktadır. Hat, tezhip, ebru ve cilt sanatları, birbirinden bağımsız disiplinler olmanın ötesinde, kitap etrafında teşekkül eden estetik anlayışın; bir adım öte asliyet ve terkip şuurunun farklı tezahürleridir. Her biri kendi kaideleri, malzemesi ve üslubuyla gelişmiş; bir araya geldiklerinde ise aynı mânâ dünyasına hizmet etmiştir. Bu sebeple geleneksel kitap sanatlarımızı evvelemirde bezeme teknikleri üzerinden değerlendirmek, taşıdıkları taşıdığı kültürel ve mânevî derinliği eksik okumak olacaktır.

Serlevha. Hüsn-i Hat: Fatma Zehra Ülker. Tezhip: Hande Topbaş.

Kaknüs Yayınları tarafından neşredilen, hazırlığını Fatma Bayram ve K. Yusuf Ünal’ın üstlendiği Kur’ân-ı Kerîm’den Sûreler ve Duâlar, bir önceki paragrafta ifadesini bulan sanat anlayışını günümüze taşıyan çalışmalar arasında yer alıyor. Eser, muhtevası ve hazırlanışında emeği bulunan sanatkârların katkılarıyla Kur’ân-ı Kerîm etrafında gelişen kitap kültürümüzü hatırlatıyor.

Kitap Sanatlarının Âhengi

Eserin hazırlanışında öz sanatlarımızın usta isimlerinin bir araya getirilmesi ayrıca önem taşıyor. Tertibini Ahsen Özokur’un yaptığı kitabın kapak tasarımında Ayşenur Veli Kadakçıoğlu’nun imzası bulunuyor. İç sayfalardaki tezhipler Hande Topbaş tarafından hazırlanırken sûre-i celîlelerde Hafız Osman’ın, dualarda Fatma Zehra Ülker’in kamış kaleminin zikri işitiliyor. Cilt içi ve yan kâğıtlarında ise Yusuf Coşkun Benefşe’nin ketebesi yer alıyor.

Öz sanatlarımızın mezkûr kitaba katkısı, eserin farklı bölümlerine serpiştirilmiş süslemelerden ibaret değil. Hat, tezhip, ebru ve cilt sanatlarının aynı eser bünyesinde buluşması, geleneksel kitap sanatlarımızın birlikte üretme kültürünü görünür kılıyor. Her sanat dalı kendi karakterini korurken eserin genel âhengi içerisinde okuyuculara selâm veriyor! Böylelikle kitap, okunacak metin olmanın ötesine geçerek, farklı sanatların aynı irfan iklimi etrafında birleştiği kültür nesnesi niteliği kazanıyor.

İslâm sanat geleneğinde hüsn-i hat, kelâmın yazıyla görünür hâle gelmesidir. Tezhip, yazının etrafında gelişen bezeme diliyle sayfaya düzen ve zarafet kazandırır. Ebru, kâinâtın renk ve hareketlerini kâğıt üzerinde yeniden yorumlarken cilt sanatı, eseri koruyan ve bütünleyen bir hüner alanı olarak öne çıkar. Böylelikle kitap sanatlarının her biri, kendi estetik ölçülerine bağlı kalmakla birlikte kitabın bütünlüğüne hizmet eder.

Osmanlı kitap sanatlarının asırlar boyunca ulaştığı seviye, fütüvvet ahlâkı ve Ahilik üretim kültürünün neticesidir. Saray nakkaşhanesinden müstakil sanatkâr atölyelerine, medrese çevrelerinden hususi koleksiyonlara kadar uzanan geniş üretim ve himaye ağı, kitap sanatlarının gelişmesine imkân hazırlamıştır. Hattat, müzehhip, âharkeş, mücellit ve ebrucunun emeğiyle şekillenen eserler, ‘Türk Cihan Hâkimiyeti Mefkûresi Tarihi’nin  sanat zevkine eklemlenen ilim ve irfan anlayışını da günümüze taşımıştır.

Bugün bu mirasın yaşatılması, geçmişte ortaya konulmuş eserleri takdir etmek kadar, geleneksel sanatların üretim zeminini muhafaza etmek ve yeni eserlerle devamlılığını sağlamaktan geçiyor. Bu cümleden olarak klasik sanatlarımıza ve bahusus ustalarına alan açmak, malzemenin tabiatına riayet etmek, hakikatli ustaların birikiminden istifade etmek ve günün sonunda da  yeni çalışmalara alan açmak lazım geliyor.  Kur’ân-ı Kerîm’den Sûreler ve Duâlar, farklı sanatkârların katkısıyla ortaya çıkan güncel bir çalışma olarak bu bakımdan da dikkate değer.

‘Hakk Kelâmı’ndan Dua ve Niyaz İklimi

Kitap, bazı sûreleri, âyetleri ve duaları bir araya getiriyor. Fâtiha, Yâ-Sîn, Fetih, Rahmân, Vâkıa, Mülk, Nebe’, Asr, Felâk ve Nâs sûreleriyle halk nezdinde maruf aşr-ı şerifler nazarlara arz ediliyor. Esmâ-i Hüsnâ’ya ayrılan bölümde Allah Teâlâ’nın güzel isimleri ve anlam dünyası ele alınıyor.

Eserin dikkat çeken bölümlerinden biri de Kur’ân-ı Kerîm’de yer alan dua örnekleri. Hz. Âdem ve Havva’dan Hz. Nûh’a, Hz. İbrahim’den Hz. Mûsâ’ya, Hz. Eyyûb’dan Hz. Zekeriyyâ’ya ve Hz. İsa’ya uzanan dualar, peygamberlerin makbul niyazlarını bir araya getiriyor. Tâlût ordusunun, Ashâb-ı Kehf’in, Firavun’un iman eden hanımının ve hicret edemeyen müminlerin duaları da bu bölümün muhtevasını zenginleştiriyor. Havarilerin, cennet ehlinin niyazları ve şifa âyetleri de eserde yer verilen diğer başlıklar arasında bulunuyor.

Bu seçki, Kur’ân-ı Kerîm’de duanın belirli zamanlarda başvurulan bir ibadet olmadığını; insanın kulluk, sabır, şükür, tövbe, teslimiyet ve ümit hâllerini kuşatan Hakk dergâhına yöneliş olduğunu hatırlatıyor. Peygamberlerin ve salih kulların duaları, insanın farklı hâl ve şartlar karşısında Rabbine nasıl yöneldiğini gösteren güçlü örnekler sunuyor. Böylece kitap, okuyucuyu sûre ve duaların metinleriyle buluştururken, ihtivâ ettiği mânâ üzerinde de tefekküre davet ediyor.

Hasan Tahsin Feyizli’nin mealleriyle okuyucuya sunulan eserin tashih çalışmalarını Seda Darcan Çiftçi, K. Yusuf Ünal ve Behlül Düzenli gerçekleştirmiş. Acar Basım tarafından gerçekleştirilen baskı da kitabın yayıncılık ve tasarım bakımından bütünlüğünü tamamlıyor.

Geleneği Yaşatmak, Medeniyet Sorumluluğudur!

Geleneksel sanatlarımızın geleceği, öz sanatlarımızın sergilerde ve koleksiyonlarda görünür olmasına bağlı değildir. Asıl mesele, kitap sanatlarımızı meydana getiren estetik düşüncenin, çalışma disiplininin, usta-talebe ilişkisinin ve sanat ahlâkının hüvesi hüvesine milimi milimine yaşatılmasıdır. eder. Bu halkalardan birinin eksilmesi, kitap sanatlarının ahengini de zayıflatır.

Nebe’ Sûresi. Hüsn-i Hat: Hâfız Osman. Tezhip: Hande Topbaş.

Kur’ân-ı Kerîm’den Sûreler ve Duâlar, sanatkâr emeğini bir araya getirmesi ve kitap sanatlarımızın farklı şûbelerini aynı eser bünyesinde buluşturması bakımından üzerinde durulmayı hak eden bir çalışma. Eser böylelikle Kur’ân-ı Kerîm etrafında şekillenen kitap medeniyetimizin farklı unsurlarını bir arada görme imkânı sunuyor.

Malum olduğu üzere medeniyetlerin sanat birikimi, geçmişte meydana getirdikleri şaheserlerle olduğu kadar, dünden tevârüs ettikleri mirası bugün hangi şuurla yaşattıkları ve geleceğe nasıl taşıdıklarıyla da ölçülür. Kelâmullah’ı hat, tezhip, ebru ve cilt sanatlarının zarafetiyle buluşturan bu eser, dinî eser yayıncılığı alanında müstesna bir örnek olarak kütüphanemizi şenlendiriyor.

Murat Ülker Bey’in 2024 Ramazan’ında vesîle-i hatıra bağlamında takdim ettiği bu kitap, Kur’ân-ı Kerîm etrafında asırlardır gelişen sanat ve medeniyet birikimimizi yeniden düşünmeye vesile olan kıymetli emanetlerden biri. Hâsılı kelâm hediyelerin bazıları zaman içinde daha derin anlamlar kazanıyor. Bu yazı da hem o güzel hediyeye teşekkür hem de kelâmın etrafında şekillenen kitap medeniyetimizin inceliklerine müşfikâne nazar olarak kaleme alınmıştır.

 

İbrahim Ethem Gören-13.11.2026

Yazı No: 734